از شمالغرب ایران سالانه حدود 30 میلیارد متر مکعب آب خارج و به دریاچۀ خزر می­ریزد، از طرفی آب خزر همه ساله بالا آمده و روستاها و شهرها و زمینهای بسیاری به زیر آب می­روند، اما دولت تصمیم به کنترل آبهای شمالغرب کشور نگرفته، بلکه توان خود را برای سدسازی بر روی آبریزهای دریاچۀ ارومیه به کار گرفته است. در دو دهه اخیر بیش از هزار میلیارد تومان برای سدسازی بر روی آبریزهای ارومیه هزینه شده و حدود 28 سد مخزنی در این حوضۀ آبی احداث گردیده است. نکته جالب این است  که رضا اردکانیان یزدی معاون وزیر نیرو در کابینه آقای خاتمی 5 سال پیش در ارومیه گفتند که احداث سدها تأثیری بر کاهش آب دریاچه ارومیه ندارد! به هر حال آب بسیاری از شهرهای آزربایجان نیز از رودهای منتهی به دریاچه ارومیه تأمین شده است. در حالیکه تأمین آب شهرهایی نظیر تبریز از آبریزهای خارجی به نظر با صرفه­تر می­رسد.

دولت اگر در آذربایجان صنعت بزرگی ایجاد می کند معمولا این صنایع در حوضه آبریز دریاچه ارومیه متمرکز می­شود. مثلاً صنایع در تبریز، ارومیه، مهاباد، بوکان و سقز احداث می­گردند. این نوع صنعتی شدن منجر به برداشت بیش ازحد آب از حوضه دریاچه ارومیه شده و در عوض پسابهای صنعتی را روانه دریاچه می­کند. بهترین نوع توسعه در شمالغرب این است که سدهای مخزنی روی رودهای ارس، قزل­اوزن، قره­سو، آیدوغموش، قرانقو، اهرچای، زنورچای، قطورچای، زنگان­چای، ابهر­چای و خرره چای احداث شوند و صنایع بزرگ نیز در حوضه آبریز خزر احداث گردند. هم اکنون در کناره­های رود ارس، استان اردبیل و کناره­های رودقزل­اوزن صنعت بزرگی احداث نگردیده، برای نمونه 300 کیلومتر از قزل­اوزن از استان زنجان می­گذرد اما به لحاظ صنعت سهم استان زنجان نزدیک به صفر می­باشد.2

در دریاچۀ ارومیه حدود 8 میلیارد تن نمک وجود دارد. با کمال تعجب، سازمان حفاظت از محیط زیست کشور با استدلال این که دریاچۀ ارومیه منطقۀ حفاظت شده می­باشد، اجازه بهره­برداری از نمک دریاچه را نمی­دهد و با کاهش آب دریاچه غلظت نمک بالا رفته و موجودات زنده نظیر آرتیما و پرندگان مهاجر از بین خواهند رفت. با برداشت سالانه 10 میلیون تن نمک می­توان دهها هزار شغل در منطقه­ ایجاد و در آینده از غلظت آب دریاچه و از وقوع فاجعه بزرگ انسانی در شمالغرب کشور جلوگیری به عمل آورد.

مسئولان منطقه معتقدند با هدایت آب رود قزل­اوزن به سمت دریاچه می­توان از نابودی دریاچه جلوگیری و آن را دوباره احیاء نمود. اما دولت هیچ اقدامی در این زمینه  نکرده، خانم معصومه ابتکار رئیس سازمان محیط زیست در دولت وقت آقای خاتمی فرمودند اگر دریاچه را احیاء کنیم محیط زیست آسیب خواهد دید! جای بسی تأمل دارد، چگونه است که احداث 28 سد مخزنی بر روی آبریزهای دریاچه ارومیه و خشکاندن دریاچه به محیط زیست آسیبی نمی­رساند اما احیاء آن به محیط زیست آسیب می­رساند!

شوره­زار حاصل از این نابودی همه اراضی و مزارع، ساختمانها و نواحی مسکونی و آبادیهای اطراف را تهدید می­کند و با وزش باد بر بستر نمک دریاچۀ خشک شده تمامی زمینهای استان آزربایجان غربی و استانهای همجوار به شوره­زار تبدیل خواهد شد. 3

استان زنجان در دویست کیلومتری دریاچه و در کانون این تراژدی قرار دارد، با مرگ دریاچه استان زنجان نیز در معرض وزش بادهایی قرار خواهد گرفت که با خود نمک به همراه خواهند آورد. این وضعیت منجر به نابودی نزدیک به یک میلیون هکتار از اراضی استان زنجان شده و آنها را تبدیل به شوره­زار خواهد کرد.

لازم است برای روشن شدن موضوع به دو نمونه منفی و مثبت در کشورهای همسایه اشاره کنیم. دریاچۀ آرال در آسیای میانه چهارمین دریاچۀ بزرگ جهان بود و دو رود عظیم جهان یعنی آمودریا و سیردریا به آرال منتهی می شدند، اما روسها تصمیم به نابودی آن گرفتند و در دهه های 1970 و 1980 میلادی آرال رو به نابودی نهاد. اکنون خبری از دریاچه آرال نیست،. در مقابل، دریاچۀ وان در ترکیه سال به سال بزرگتر می شود در حالیکه رودهای منتهی به آن کوچک بوده و به انگشتان یک دست هم نمی رسد و در  دویست کیلومتری آن دریاچه ارومیه قرار دارد. شهر قدیمی ارجیش در ساحل وان که در معرض غرق شدن بود تخلیه گردیده و شهر جدید 3 کیلومتر عقب تر احداث گردید. 4

در حال حاضر انتقال 85 میلیون متر مکعب از آبهای قیزل اؤزن به شهرستان ساوه در دست اجراست این مقدار آب از جنوب استان زنجان به شهرستان ساوه منتقل می شود و طول پروژه به 300 کیلومتر می رسد. 5 همچنین انتقال آب کارون به رفسنجان با هزینه ای بالغ بر 3 هزار میلیارد تومان و به طول 900 کیلومتر در دست اجراست.6 با انتقال 200 میلیون متر مکعب آب از کارون به رفسنجان، آب 110 هزار هکتار از باغات پستۀ رفسنجان تأمین خواهد شد.7 در مورد انتقال حوضه به حوضه آب، علاوه بر انتقال چندین میلیارد متر مکعب آب به استانهای توسعه یافته مرکز کشور، هم اکنون نیز انتقال حدود 5 میلیارد متر مکعب آب از استانهای منطقه البرز و منطقه زاگرس به استانهای مرکزی کشور در دست بهره برداری و یا اجراست.8

ا هزینه های زیادی بین سالهای 79- 1377، از طریق بارور کردن ابرها 5/3 میلیارد متر مکعب آب در 7 استان مرکزی کشور استحصال شده است. این فناوری جدید استحصال آب با همکاری روسها و اکراینی ها صورت گرفته و موجب بارش باران مصنوعی در استانهای مرکز کشور گردیده است. تجهیزات این نوع فناوری جدید اعم از رادارها، هواپیماها و سایر تکنولوژی ها در استان یزد نصب گردیده است.9 چنین به نظر می رسد که متعاقب بارور کردن بیش از حد ابرها و استحصال بیش از حد آب در استانهای مرکزی، خشکسالی های پیاپی در استانهای شمالغرب و غرب کشور به وجود آمده است. زیرا بارور کردن ابرها در مرکز کشور همه ساله اجرا می شود. با اجرای هزاران کیلومتر تونل، کانال و لوله گذاری می توان پی برد که احیاء دریاچۀ ارومیۀ کار خیلی مشکلی نیست.

آجی چای یکی از رودهای بزرگ است که از ساوالان سرچشمه گرفته و به دریاچۀ ارومیه ختم می شود، مسئولین اگر بخواهند، می توانند با هزینه ای کمتر از یک میلیارد دلار سالانه حدود 10 میلیارد متر مکعب از آبهای قزل اوزن را از طریق سد آستور در میانه به سرشاخه های آجی چای در سراب، با احداث حدود 50 کیلومتر تونل و کانال منتقل کنند و دریاچه رابا کمترین هزینه احیاء نمایند و حتی تبریز را تبدیل به بندر کنندﯙ چرا که تبریز در اعصار دور یک شهر ساحلی بوده است. گفتنی است که رود قزل اوزن در ناحیه سد آستور 15 میلیارد متر مکعب آبدهی دارد.

سرگذشت بشر نشان می دهد که بدون برخورداری مردم از حق ارائه پیشنهاد و انتقاد، دولتها نمی توانند نقش خود را در زمینه عملی ساختن آرمانهای مردم ایفا کنند از اینجاست که رسول اکرم ( ص ) فرموده است: یکی از شرایط ایمان، دادن مشورتهای صادقانه به حاکمان است، مشورتی که به حاکمان کمک کند تا وظایفشان را به نحو ثمربخش انجام دهند.10

خداوند متعال می فرماید: خدا حال قومی را تغییر نمی دهد مگر آنان خود حال خویش را تغییر دهند. اگر نسبت به سرنوشت منطقه بی تفاوت باشیم تحول مثبتی در منطقه رو نخواهد داد.

منابع:

2- هفته نامۀ البرز خرم، 6/2/1385، شماره  24.

4-  حسینی، سید لطیف، اشک طبیعت ایران در آستانه نابودی، ماهنامه پیک آذر، شمارۀ هشتم، شهریور 1380، صص 33-32.

6-  حسینی، سید لطیف،آبادانی استانهای دیگر با آبهای زنجان، هفته نامۀ بهار زنجان، 11/4/1384، شمارۀ 150.

8- همان، ص31.

10-   چپرا، محمد عمر، اسلام و توسعه اقتصادی، ترجمۀ محمد نقی نظرپور و سید اسحاق علوی، انتشارات دانشگاه مفید، قم 1383، ص252.