BABH - Bütöv Azərbaycan Birlik Hərəkatıبابح - بوتو آزربایجان بیرلیک حرکاتی |
21 Azər21 Azər Hərəkatı (Azərbaycan Milli Hökuməti)
Yeri gəlmişkən demək lazımdır ki, S.Pişəvəri Azərbaycanın N.Nərimanov və digər siyasi xadimləri kimi qırmızı ordunun Azərbaycanı tutmasının istilaçı mahiyyətini əvvəllər dərk etmir və məzlum Şərqin, o sıradan İranın azadlığı üçün ona ümid bağlayır. Lenin və Moskvanın məzlum millətlərə “nicat verəcəyi” haqda yalan vədlərə inanırdı. Bu sıradan Pişəvəri Sovet hərbi hissələrinin 1920-ci il mayın 18-də Ənzəli limanına çıxarılmasını və bu qüvvələr içərisində Bakıda İran fəhlələrindən təşkil edilən İran qızıl ordusu dəstələrinin və “Ədalət”in üzvlərindən böyük bir qrupun olmasını da ingilis imperializminə qarşı mübarizədə müsbət bir hal kimi dəyərləndirir və qəbul edirdi. İranda antişah, antiimperialist qüvvələrinin birliyini yaratmaq məqsədi ilə “Ədalət” partiyasının göstərişi ilə S.C.Pişəvəri 1920-ci il mayın 23-də Cəngəli hərəkatının rəhbərlərindən Mirzə Kiçik xanla danışıqlar aparmaq üçün xüsusi nümayəndə heyəti ilə Rəştə gəlir. Aparılan danışıqlar müvəffəqiyyətlə qurtarır. Rəştdə Sovet hərbi qüvvələrinin olmasından istifadə edilərək Kiçik xanın başçılığı ilə iyun ayının 4-də Gilanda respublika hökuməti qurulur. Pişəvəri həmin hökumətdə rəhbər vəzifəyə təyin olunur. Müstəbid şah rejiminə qarşı Azərbaycanda, Gilanda, Xorasanda və digər əyalət mərkəzlərində xalq hərəkatının güclənməsindən istifadə edən qüvvələr 1920-ci il iyunun 22-də Ənzilədə İran Kommunist “Ədalət” partiyasının I təsis qurultayını keçirirlər. Qurultay S.C.Pişəvərini MK-nın üzvü və təbliğat işləri üzrə katib seçir. Bunun ardınca Pişəvəri partiyanın Təbriz təşkilatı tərəfindən III Kommunist İnternasionalının 3-cü konqresinə nümayəndə seçilir və orada iştirak edir. 1921-ci ilin fevralın 26-da İranla Sovet Rusiyası arasında Moskvada məlum dostluq müqaviləsi bağlandı. İranla ikili siyasət yürüdən Moskva Gilan inqilabçılarının əli ilə Tehranı zəbt etməyə və Çar Rusiyasından fərqli olaraq, İrana təkbaşına (müttəfiqləri olmuş ingilislərsiz) sahib olmağa ümid edirdi. Gilan inqilabçıları (o sıradan Kiçik xanın başçılıq etdiyi dəstə - “cəngəlilər”) İngiltərənin İrandakı ağalığından xilas olmaq xatirinə özünə “xilaskar dost ölkə” maskası taxmış və hələlik inqilabçıları buna inandıra bilən Rusiyanın hərbi qüvvələrinin yardımından istifadə etdilər. Bundan əvvəl deyildiyi kimi yalnız Xiyabani heyrətamiz uzaqgörənliklə qırmızı ordunun onlara da təklif etdiyi hərbi yardımdan imtina etdi. Gilanda isə hadisələrin sonu özünü çox gözlətmədi. Belə ki, Tehran üzərinə hərbi yürüşlər iflasa uğradıqda Sovet hərbi hissələri Gilandakı milli-azadlıq hərəkatı qüvvələrini meydanda tək qoyub, onlara xəyanət edib İranı tərk etdi. Arxasız qalan Gilandakı azadlıq mücahidlərinin başı cəllad kötüklərinin üstündə kəsildi. Bu hadisələri Pişəvəri gələcəkdə xatırlamalı oldu. Cəngəlilər hərəkatının faciəli sonluğundan sonra, 1921-ci ildə, Tehrana gələn Pişəvəri yenicə yaradılan İran həmkarlar təşkilatının mərkəzi orqanı “Həqiqət” qəzetinin baş redaktoru oldu. “Həqiqət” öz səhifələrində kəskin məqalələr və hakimiyyət əleyhinə yazılar çap etdiyi üçün onun fəaliyyətini İsfahanda davam etdirmək məcburiyyətində qalır. 1925-ci ildə Rza xanın şahlığa keçməsi ilə İranda demokratik və milli qüvvələr əleyhinə amansız təqiblər və cəza maşını işə salınır, ölkədə irtica tüğyan etməyə başlayır. Bir müddət öz mübarizəsini gizli şəkildə və müxtəlif məkanlarda davam etdirən Pişəvəri Rza şah xəfiyyəsi əlindən yaxa qurtara bilmir, 1930-cu ilin dekabrında həbs edilir. O, 10 il tamam Tehranın şimal-şərqində yerləşən və özünün dəhşətli mühiti və şəraiti ilə ad qazanan “Qəsre qacar” zindanında ömür keçirir. Müdhiş zindan həyatı, buradakı dözülməz ab-hava azadlıq mücahidi olan Pişəvərinin iradəsini sarsıda bilməyib. O, “Qəsre-Qacar”da belə öz mübarizəsindən və əqidəsindən əl çəkməyərək, hətta, bədii-publisistik yaradıcılıqla da məşğul olub. Onun məşhur “Zindan xatirələri” əsəri “Qəsrə-Qacar”ın məhsuludur. 1940-cı ildə həbs müddəti qurtardığına görə “Qəsre-Qacar”dan azadlığa buraxılan Pişəvəri Kaşan şəhərinə sürgün edilir. Orada bir müddət nəzarət altında yaşadıqdan sonra şah xəfiyyəsi onu yenidən həbs edir. 1941-ci il avqustun 25-dən etibarən müttəfiq qoşunlarının İran ərazisini işğal etməsi (birinci olaraq 1941-ci il avqustun 25-də sovet hərbi hissələri İranın şimalına girib), Rza şahın öz oğlu Məhəmməd Rzanın xeyrinə səltənətdən əl çəkməsi və sentyabrın 16-da ölkədən qaçması zindanların qapılarının açılmasına səbəb oldu. 1941-ci il sentyabrın 13-də (1320-ci il şəhrivərin 23-də) Pişəvəri Kaşan zindanından azad edilir. 10 ildən çox siyasi məhbus olan S.C.Pişəvəri azadlığa buraxılan kimi yenidən mübarizə meydanına atılır. Onun bu dövr siyasi və ədəbi fəaliyyətində dostlarının maddi və mənəvi yardımı ilə çap olunan “Ajir” (Həyəcan) qəzeti xüsusi yer tutur. “Ajir”dəki yazıların böyük əksəriyyəti Pişəvərinin qələmindən çıxıb. Şahlıq istibdadına və irticaya qarşı mübarizədə, kütlələri böyük azadlıq döyüşünə hazırlamaqda, faşizm və onun İrandakı əlaltılarını ifşa etməkdə “Ajir” misilsiz rol oynayıb. Zindandan çıxandan sonra İran Xalq partiyasının yaradılmasında böyük xidmətləri olan Pişəvəri bu təşkilatda rəhbər vəzifələrdə çalışıb. Tehran mühiti, buradakı mübarizə onun arzu və istəklərinə tam cavab verə bilmirdi. Azərbaycan, onun problemləri Pişəvərini heç vaxt rahat buraxmayıb. Bu yüksək amal onun siyasi mübarizəsində, yazılarında və çıxışlarında qırmızı xətlə keçir. Bu istək, bu amal onu Vətənə, Azərbaycana gətirir. Pişəvərinin Azərbaycana qayıdışı 1944-cü ilin baharına - İran məclisinin XIV çağırışı üzrə seçkilər vaxtına təsadüf edir. Belə ki, 1944-cü ilin əvvəllərində İXP məclisə nümayəndə seçilmək üçün Azərbaycandan Pişəvərinin namizədliyini irəli sürür. Azərbaycana gələn Pişəvəri seçki kompaniyası ilə bağlı bir neçə ay müddətində Azərbaycanın şəhər və kəndlərini dolaşır, eyni zamanda burada əhalinin sosial-iqtisadi vəziyyəti və siyasi əhvalı ilə yaxından tanış olur, yeni dost və tanışlar qazanırdı, yüksək göstərici ilə 5780 səslə Azərbaycandan məclisə nümayəndə seçilir. Lakin bu danılmaz qələbənin nəticəsini XIV məclis 1944-cü il iyulun 13-dəki yığıncağında etibarsız saydı. Bu, əslində Güney Azərbaycan əhalisinin Məclisdə ucaldılacaq səsinin boğulması demək idi. Şah başda olmaqla İran irticası S.C.Pişəvərinin timsalında özünün ən böyük düşmənini görürdü. Bunun əsas səbəbi S.C.Pişəvərinin xalq içində olan nüfuzu və onun atəşin nitqlərində və ifşaedici yazılarında kütləni səfərbər etmək məntiqi idi. Buna görə də, S.C.Pişəvəri XIV çağırış İran Məclisinə Təbrizdən namizəd göstərilərkən həmin rejim bütün vasitələrlə onun seçilməsinə mane olmağa çalışdı, lakin xalq öz sözünü dedikdə, Məclis Pişəvərinin etibarnaməsini təsdiq etmədi. Seçki kompaniyası dövründə Azərbaycandakı vəziyyəti tam aydınlığı ilə öyrənə bilən Pişəvəri ölkənin və xalqın çoxsaylı dərdlərinə çarə bulmağın, sosial və milli tələbləri həll etməyin qaçılmazlığına əmin olur. Azərbaycan üçün nəsə etmək, kor-təbii genişlənən hərəkatı ən optimal macəraya yönəltmək gərəkdi. Bunun üçün o, hər şeydən əvvəl əsarətdə olan vətənin və xalqın dərdlərinə çarəni milli ruhla yoğrulan, kütlənin arzu və istəklərini ifadə edə biləcək siyasi bir təşkilatın - partiyanın yaradılmasında görürdü. Bu təşkilat Azərbaycanda sabiqəsi olan vaxtı ilə Ş.M.Xiyabani tərəfindən yaradılan, lakin cəmi 5-6 il fəaliyyət göstərən Azərbaycan Demokrat Firqəsi (ADF) ola bilərdi. Güney Azərbaycanda genişlənməkdə olan milli hərəkatın uğur qazanmasında - İranın tərkibində milli muxtariyyət əldə etməsində son dərəcə maraqlı olan sovet rəhbərliyi tərəfindən 1945-ci ilin yayında Azərbaycan K (b) RMK-nin birinci katibi Mir Cəfər Bağırov vasitəsilə Seyid Cəfər Pişəvəriyə ADF-nin yaradılmasına rəhbərlik təklif edilir. Pişəvəri M.C.Bağırovla Culfada görüşdə bu təkliflə bağlı çox tərəddüd keçirir. Bəzi yazılarda onun Bağırova dediyi aşağıdakı sözləri xatırlanır. Pişəvəri təklifdən imtina etməsini belə əsaslandırır: “Bu ruslar öz siyasi hədəflərini irəli aparmaq üçün bizi oyuna qatmaq istəyirlər. Onlar inanılası adamlar deyillər. Lazım olan təqdirdə bizə kömək etməyəcəklər, meydanda bizi tək qoyacaqlar. Rusların məhəbbəti meymun məhəbbətinə oxşayır, suda boğulan vaxt meymun öz balasını ayağı altına salır. Mən onları yaxşı tanıyıram”. Güneydəki hərəkatın inkişafı və sonrakı taleyi ilə bağlı planların və edilən təklifin arxasında şəxsən, İosif Stalinin iki Azərbaycanı gələcəkdə birləşdirməklə İttifaq ərazisini bir qədər də genişləndirmək kimi tam gizli məqsədi dururdu. Çox mümkün ki, Pişəvəri bunu hiss edirdi. Nəticədə bütün tərəddüdlərlə yanaşı Pişəvəri bu söhbətlərə Azərbaycanın taleyi üçün ələ düşən çox mühüm bir fürsət kimi baxır və tarixin yetişdirdiyi bu şansdan istifadəni qəbul və zəruri sayır. Bir qədər sonra 1945-ci il sentyabrın 12-də “Azərbaycan” qəzetində o yazırdı: “İndi Azərbaycan xalqının əlinə ən böyük bir fürsət düşmüşdür. Bundan istifadə etməmək xəyanətdir”. Pişəvərinin rəhbərliyi ilə 1945-ci il sentyabrın 3-də (hicri qəməri 1324-cü il Şəhrivərin 12-də) Azərbaycan Demokrat Firqəsinin (partiyasının) yaradılması haqqında bayannaməsinin yayılması, Güney Azərbaycanda milli-azadlıq hərəkatı tarixində yeni dövrün başlanğıcından xəbər verir. Azərbaycan Demokrat Firqəsində diqqəti çəkən mühüm məsələlərdən biri onun məramnaməsində “bolşevizm”, “Kommunizm”, “sosializm”, “Marksizm”, “Leninizm” və başqa “izm”lərin olmaması və firqənin sinfi prinsiplə deyil, milli-demokratik tələblər əsasında qurulmasında idi. “Bizim ölkədə siniflər çox da bir-birindən uzaqlaşmayıblar. Xüsusilə fəhlələr, əkinçilər, xırda alverçilər, sənətkarlar kimi aşağı dəstələrin bir çox məsələlərdə birgə mənafeyi vardır. Buna görə də İranda tam mənada sinfi bir firqə üçün zəmin yoxdur” (S.C.Pişəvəri). Buna görə idi ki, ADF ilk növbədə sırf milli tələbləri irəli sürürdü. Pişəvərinin “Firqəmiz işə başladı” adlı proqram xarakterli yazısında oxuyuruq: “Biz öz dilimizdə maarif, səhiyyə və dövlət idarəsi tələb edirik. Öz dilimizdə kitabımız, qəzetimiz və ədəbiyyatımız azad bir surətdə vücudə gəlmək ilə xalqımızın mütərəqqi bir xalq olmasına imkan verilməlidir. Biz birinci növbədə öz evimiz oan Azərbaycandan başlayıb buranın tərəqqisini təmin etməyə çalışırıq”. 1945-ci il oktyabrın 2-4 də Təbrizdə keçirilən ADF-nin qurultayı S.C.Pişəvərini yekdilliklə partiyanın sədri seçdi. S.C.Pişəvərinin təşkilatçılıq və dövlətçilik istedadı 1945-ci il dekabrın 12-də (21 Azərdə) hakimiyyətin ələ alınması nəticəsində yaradılan Azərbacyan Milli Hökumətinin fəaliyyəti dövründə daha parlaq şəkildə üzə çıxdı. “21 Azər” hərəkatının sükanı arxasında duran ADF Pişəvərinin rəhbərliyi altında hərəkatı müvəffəqiyyətlə qələbəyə qovuşdurdu, azadlıq və nisbi də olsa müstəqilliyin şirinliyini xalqa daddırdı. Pişəvəri “21 Azər”i “separatçılıq”, “İran azadlıq qüvvələrinin parçalanması” və s. bu kimi böhtan və iftiralarla ləkələməyə çalışanlara cavab olaraq aydın şəkildə deyib: “Tehran gərək gözlərini yaxşı açıb, zaman və məkanı yaxşı təşxis versin. Biz İran azadxahlarını səmimiyyətlə sevirik və onların müvəffəqiyyətləri də bizim müvəffəqiyyətimizdir. Lakin bizim özümüzün də bir hesabımız vardır. Onu unutmaq olmaz”. Azərbaycan Milli Hökumətinin bir illik fəaliyyəti, onun icra etdiyi tədbirlərin hamısı böyük öndər S.C.Pişəvərinin adı ilə sıx bağlıdır. O, “21 Azər”in qələbəsini qoruyub saxlamaq üçün şahla, baş nazir hiyləgər Qəvamüs-Səltənə ilə, İran hakim dairələrinin neçə-neçə nümayəndələri ilə və nəhayət dövrün tiranı İ.V.Stalinlə üz-üzə dayandı. Lakin xəyanət öz işini gördü. Dekabrın 11-də səhər “öldü vardır, döndü yoxdur” çağırışı ilə millətə müraciət edən Pişəvəri həmin gün axşam dekabrın 12-nə keçən gecə canından çox sevdiyi vətənlə, onun kövrək istiqlaliyyəti ilə məcburən vidalaşmalı oldu. Bu xəyanət, bu ağrı onu vətənin bu sahilində - Quzey Azərbaycanda da rahat buraxmadı. O da öz sələfi N.Nərimanov kimi keçdiyi yoldakı xəyanət və badalaqlara baxıb, qırmızı imperiyanın ikiüzlüyünə və riyakarlığına nifrət edirdi. N.Nərimanov bu nifrəti oğluna vəsiyyətində ifadə edə bildisə, Pişəvəri bu imkanı əldə edə bilmədi. 1947-ci il iyulun 11-də o, 55 yaşında müəmmalı şəkildə baş verən avtomobil qəzasına düşdü və iyulun 12-də “xəyanət, xəyanət” deyərək gözlərini əbədi yumdu. Onun məzarı hal-hazırda Bakıda fəxri xiyabandadır. Özgə çırağına yağ olmaq bəsdir Qeyd: Məqalə “Güney Azərbaycan” kitabındakı materiallar əsasında hazırlanıb 21 Azər bayramınız qutlu olsun
Bir il yaşayan milli hükümətin qurucularının gərçək milli hisləri, dərin görüşləri və sarsılmaz iradələri bizə bunu anlatmağdadır ki bizdə onların başardığı işi başara bilərik. Yetər ki onlar kimi gərçək milli hislər, dərin görüşlər və sarsılmaz iradəyə sahib olağ. Bunu başarmağ üçün, əl-ələ verməliyik. Dünyanın ən təhlükəli dönəmlərində özgürcəsinə baş qaldıran o milli düvlətin evladlarına bu gün umudlar bağlanıb, umudları ata-analarımız bizlərə bağlaiyblar. Bizlərə düşənsə, o umudların yerinə yetirilməsidir. Fars siyasətçiləri hər yöndən çalışırlar ta 1324-cu ildə qurulan milli devlətçiligimizi komnistlərə və Ruslara bağlasınlar və onun milli mahiyətin zədələsinlər. Bu yolda geniş işləmlər görüb və çoxlu həzinələr verərək bir sıra saxta sənədlər yaratmağı başarıblar. Hətta başarıblar ta bəlli dönəmlərdə özlərin milli hükümətin varisləri kimi tanıtan şəxslərə meydan verib və özgür olan milli hükümətimizin məqamın, saxta və Fars mərkəzli federal muxtariyətə qədər yendirsinlər. Milli hükümətimizin adından anlayan anlamışdır hər haldə. Adın "Azərbaycan Milli Hüküməti" seçən özgürlük savaşçılarımız İran və federalismdən yana olmadıqların açıqcasına sərgiləiyblər. Bu gərçəklərə yan baxan şovonistlərin qulu olan bir sıra federalçısa, özgürlük savaşçılarımızın qanın və əldə etdikləri varlıqları yoxa sayaraq, Fars dəiyrmanına su tökməkdələr. Milli Party bildirir ki "Azərbaycan Milli Hüküməti"nin gərçək varisləri özgürlük savaşçıların öz balalarıdırlar və bu meydanda yalancil olaraq adların "Firqəçi", "Federalçi" və saxta "Demokrat" qoyanlar kimi yatmış, alınmış və casuslara yer yoxdur. "Azərbaycan Milli Hüküməti"nin quruluşunun 63-cu il dönümü, habelə, "Azərbaycan Milli Hüküməti"nin Farslar və xarici güclərin xiyanəti nəticəsində qarşılaşdığı savaşda utuzmasının 62-ci il dönümün yad edərək, o fəxr edici quruluşun bir daha təkrar olması, və, üzücü çöküşün təkrar olmasının önün almağı arzu edirik. Təbiki arzu deiyl, istəmək demək lazimdir. Biz "Azərbaycan Milli Hüküməti"nin quruluşun istəiyrik. Milli Party - 21/08/1387 - Təbriz Seyid Cəfər Pişəvəri (1) Seyid Cəfər Pişəvəri, (1892-1947) Azərbaycanlı inqilabçı, jurnalist, yazıçı və Azərbaycan Demokrat Firqəsinin başçısı.
Pişəvəri özünə daha geniş mübarizə meydanı axtarır. Buna görə 1919-cu ildə İran "Ədalət" Firqəsinin Bakıda açılmış "İttihad" mədrəsəsində müəllim işləyir. Bakıda inqilab rəhbərləri olan N.Nərimanov, Bəhram Ağazadə və başqaları ilə əlaqə yaradır. İran Ədalət Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin orqanı olan "Hürriyyət" qəzetinin redaktoru olur. Bu qəzetdə çürümüş şahlıq üsul-idarəsinin satqınlığını, imperialistlərin müstəmləkəçilik siyasətini kəskin tənqid edir və İran xalqlarını milli mübarizəyə çağırır. 1919-20-ci illərdə "Hürriyyət" qəzetinin redaktoru olmaqla bərabər İran "Ədalət" Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin xarici bölməsinin katibi seçilir. İranda inqilabi hərəkatın güclənməsi ilə əlaqədar 1920-ci ilin may ayında Pişəvəri İrana gedir, Gilan əyalətində baş vermiş Cəngəlilər hərəkatının başçısı Kiçik Xanla görüşür. İyun ayında Gilanda yaranmış inqilabi dövlətin xarici işlər naziri təyin olunur. Sonra İranda inqilabi qüvvələri birləşdirmək üçün İran Kommunist Firqəsinin yaranmasında, firqənin 1920-ci ilin iyun ayında Ənzəli şəhərində keçirilən I qurultayında Mərkəzi Komitənin üzvü və ideoloci işlər üzrə katib seçilir. 1921-ci ildə Pişəvəri İran Həmkarlar İttifaqının orqanı olan "Həqiqət" qəzetinin redaktoru olur. O, yorulmadan bütün varlığını irtica və imperializm əleyhinə mübarizəyə həsr edir. 1923-cü ilə qədər İranın bir çox şəhərlərində nəşr olunan qəzetlərə məqalələr yazır. 1922-ci ildə Tehranda polis təzyiqinin artması ilə əlaqədar "Həqiqət" qəzeti bağlanır. 1923-cü ilə qədər o, İsfahan şəhərində gizli fəaliyyət göstərir. Rza şahın iş başına gəlməsi ilə polis təqibləri güclənir, qəzet və curnalların çap edilməsi çətinləşir. Bü fəaliyyət ağır şəraitdə 9 il davam edir. 1930-cu ildə Pişəvəri həbs olunur və 11 il həbsdə qalır. Qəsri-Qacar adlanan zindanda bütün vəhşi işgəncələrə baxmayaraq Pişəvəri öz mübarizəsini davam etdirir. II dünya müharibəsinin başlanması Rza şah diktaturasının yıxılması ilə nəticələnir. Pişəvəri 1941-ci il sentyabr ayında həbsdən buraxılıb Tehrana gəlir. 1941-ci ildə İran Xalq partiyasının yaranmasında fəal iştirak edir, 1943-cü il may ayının 23-də nəşr etdiyi "Acer" qəzetinin ilk nömrəsini İran ictimaiyyətinə təqdim edir. Pişəvəri redaktoru olduğu "Acer" qəzeti vasitəsilə Rza şahı, onunla birlikdə xalq kütlələrini vəhşicəsinə soyan və İranın müstəmləkəyə çevrilməsinə kömək edən irticanı ifşa edir. 1944-cü ildə Pişəvəri Azərbaycandan XIV Şura Məclisinə deputat seçilmiş olsa da İran irticası onun deputatlığını rədd edir. Pişəvəri İranda nəşr olunan 44 mütərəqqi qəzeti birləşdirib "Cəbheyi-azadi" (Azadlıq cəbhəsi) yaratmışdır. Bu qəzetlər vasitəsilə Pişəvəri İran xalqlarının irtica və imperializm əleyhinə mübarizəsinə, ölkənin inqilabi qüvvələrini birləşdirməyə çalışmışdır. Alman faşizminin məğlub olması ilə əlaqədar bütün dünyada inqilabi hərəkat güclənmiş, istiqlal və azadlıq uğrunda xalqların mübarizəsi artmışdı. Belə bir şəraitdə Azərbaycan xalqının mübarizəsinə rəhbərlik edə biləcək, Azərbaycanda bütün sinif və təbəqələri birləşdirə biləcək bir təşkilat - Azərbaycan Demokrat Firqəsi 1945-ci il Sentyabr ayının 3-də yarandı. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin qarşısında duran xətti-hərəkət 12 Şəhrivər müraciətnaməsi adı ilə elan olundu. S.C.Pişəvəri Azərbaycanda yaranmış inqilabi şəraiti dərk edərək Azərbaycan Demokrat Firqəsini yaratmışdır. Pişəvərinin təşkilatçılıq fəaliyyəti, rəhbərlik istedadı və geniş dünyagörüşü sayəsində Azərbaycan Demokrat Firqəsi qısa müddət ərzində Azərbaycanın bütün zəhmətkeş təbəqələrini və milli qüvvələrini öz bayrağı altında birləşdirib tarixi xalq hərəkatını yarada bilmişdir. 1945-ci ilin oktyabr ayında keçirilən ADF-nin I qurultayı Pişəvərini Mərkəzi Komitənni sədri seçmişdir. ADF-nin orqanı olan "Azərbaycan" qəzeti vasitəsilə Azərbaycan xalqı qarşısında duran vəzifələr və 21 Azər hərəkatının hazırlanması taktikası Pişəvərinin rəhbərliyi altında həyata keçirilir.
Azərbaycanda bu demokratik islahatlar nəinki İran irticasını, həm də İranın zəngin sərvətlərinə sahib olan İngiltərə və Amerika imperializmini qorxuya salmışdı. Onlar birləşərək Azərbaycan milli hökumətini qan dəryasında boğdular.
Seyid Cəfər Pişəvərinin son Bakı səfəri haqqında
Mən bir də oraya qayıda bilməzdim və buna heç ehtiyac da yoxdu. Məni başqa yerə göndərdilər.
Yəqin siz bütün bu fəaliyyətinizlə bağlı memuar da yazmısınız. Onu oxumaq bizə qismət ola bilərmi? Onun bu təklifdən alındığı sifətindən hiss olundu. - Yazmışam, - dedi, - çox yazmışam, hər ölkə üçün ayrı-ayrı xatirələrimi yazmışam.
Stalinin ölümündən sonra ölkədə baş verən hadisələr elə istiqamət aldı ki, bizim kimilərin bu sistemdə qalıb işləməsinə imkan olmadı. Mən yorulduğumu bəhanə gətirərək, işdən azad olunmağımı xahiş etdim. Buraxmırdılar, hətta Bakının özündə qalmağım şərtilə mənə iş təklif etdilər. Mən isə hiss edirdim ki, bu yeni insanlarla, yeni qaydalarla işləməyə uyğunlaşa bilməyəcəm. Mənə fikirləşmək üçün bir ay da əlavə vaxt verdilər. Mən isə qərarımı dəyişmədim. Soruşdular ki, bundan sonra nə işlə məşğul olmaq istəyirsən? Dedim ki, hələlik bilmirəm. Onda onlar də mənə indiki işimi təklif etdilər, razılıq verdim. İndiyə kimi Respublika Təchizat İdarəsində şöbə müdiri vəzifəsində işləyirəm, işimdən razıyam. Yeri gəlmişkən, mənimlə də maraqlandı, dedim ki, universitetdə təhsilimi təzəcə başa vurmuşam, diplom işim biofizika sahəsində olsa da, indi bu istiqamətdə işləmirəm. Fürsətdən istifadə edib, işlədiyim institutda apardığım tədqiqatla bağlı məlumat da verdim və mis borulara ehtiyacım olduğunu bildirdim. Qonaq da kömək etməyə hazır olduğunu söylədi. Bununla bağlı institutun adından məktubla onun yanına getdim. Onunla birgə idarə rəhbərlərindən birinə yaxınlaşdıq. O adamın sifəti, boyu-buxunu indi də yadımdadır. Mən bu vaxta kimi bu cür bədheybət insan görməmişdim (elə indiyə kimi də görməmişəm). İkinci qonağımız da eybəcər, çopur sifətli idi, həm də hər ikisi erməni idilər. Qəribədir ya yox, qonağın “köməkliyi ilə“ mən qısa bir müddətdə respublikamızda yüksək vəzifələrdə oturan iki ermənini istər-istəməz tanıdım. Düşünürdüm ki, Tanrım, əlbəttə ki, sən özün bilən məsləhətdir. Ancaq mənim hansı günahlarım var ki, qonağın ürəyimi deşən söhbətləri qalsın bir tərəfə, mənim qarşıma bu “adamları“ çıxarırsan? Hər halda burada kimlərin işlədiyini bilmək də lazımdır. Bədsifət adam mənə baxdı, kimliyimlə maraqlandı və nəzərlərini üstümdən çəkmədən məktubu imzalamadan qonağa qaytardı. Səbəbi də bu oldu ki, onlar tonlarla məhsul satışı ilə məşğul olurlar. Mən isə 20-30 kiloqram,boru istəyirdim özü də müxtəlif ölçülü olmalı idilər. Qonağımızın özünün də hündürboylu olmasına baxmayaraq, pəncələri üstündə qalxıb onun qulağına nə isə dedi. O isə bir daha mənə tərs-tərs baxaraq, məktuba imzasını atdı. Qonaq mənimlə birlikdə anbara getdi, anbardara göstəriş verib, mənimlə xudahafizləşdi. Qardaşıma da salam deməməyi xatırlatdı. Mən 30 kiloqram borunu göydən düşmüş bir nemət kimi sevinərək, çətinliklə də olsa, işə apardım. O borulardan məndən başqa iş yoldaşlarım da işlərində istifadə etdilər. 1964 və ya 1965-ci illərdə olmuş bu söhbəti mən o zaman bir xatirat olaraq yazmışdım. Lakin 1975-ci ildə baş vermiş hadisələrlə bağlı olaraq, mən digər yazılarımla birlikdə onu da “itirməli“ olmuşdum. İndi təkrar bu yaddaşıma qayıtmağımın səbəbi Arif Kəskin bəyin qeyd olunan məqaləsində S.C.Pişəvərinin Bakıya gəlməsinin, “S.C.Pişəvəri Quzey Azərbaycana qaçmış“ kimi qiymətləndirilməsi olmuşdur. Güman edirəm ki, bu cür yanaşma S.C.Pişəvəri haqda yazıların hamısına da olmasa, bir çoxuna aiddir. Hesab edirəm ki, bundan sonrakı yazılarımızda S.C.Pişəvərinin özündən asılı olan və ya olmayan səhvlərini göstərməklə yanaşı biz onun adının yanında “qaçmış“ kəlməsini işlətməklə ona qarşı səmimi olmarıq. Qeyd: - Əmi, sən ki, onda yüksək vəzifələrdə çalışırdın, bəs niyə bu dediklərinə qarşı mübarizə aparmırdın? Düz deyirsən, oğul. Mən onda raykom katibi kimi yüksək vəzifələrdə işləyirdim. Günahkar kimi mühakimə olunanlar haqqında əvvəlcədən elə şeylər uydurub deyirdilər ki, onları həbs edib öldürəndən sonra hamı deyirdi ki, nə yaxşı, bir oğru da azaldı, bir millət düşməni aradan götürüldü. (Yusif Səmədoğlu, “Qətl günü“ əsərindən). GA-da həmişə elə siyasət yeridilmişdir ki, biz tariximizə nəzər yetirəndə orada bütün millətin qürur duya biləcəyi şəxsiyyətlər tapa bilməyək. Belə olduqda millətin özünün-özünə inamı azalır, həyatın burulğanlarında müdafiə qabiliyyətini itirir.Gəlin, birlikdə belə hallara yol verməyək. Abbas Musa, Arif Tağıyev Seyid Cəfər Pişəvəri (2)
S.C.Pişəvəri 1892-ci ildə Xalxal mahalının Zeyvə kəndində yoxsul kəndli ailəsində anadan olmuş və ilk təhsilini həmin kənddə almışdır.XIX əsrin axırlarında istibdad üsul-idarəsinin soyğunçuluğuna, feodal istismarına və imperializm təzyiqinə dözə bilməyən kəndlilər kimi Pişəvərinin ailəsi də iş axtarmaq, çörəkpulu qazanmaq üçün 1905-ci ildə Bakı şəhərinə mühacirət etmişdir. Bülbülə kəndində öz təhsilini davam etdirmiş, eyni zamanda əməklə də məşğul olmuşdur. 1913-cü ildən 1917-ci ilə qədər Xırdalan qəsəbəsində müəllimlik etmişdir. Dərin mütaliəsi sayəsində ictimai elmləri öyrənmiş və siyasi fəaliyyətə başlamışdır. Bakıda nəşr olunan "Açıq söz" qəzetində məqalələrlə çıxış edirdi. İran xalqlarının ağır vəziyyəti onu da düşündürür, əzilən xalqların azadlıq və istiqlaliyyət əldə etməsi yollarını axtarırdı. 1918-ci ildən "Azərbaycan Cüzilayənfəki-İran" qəzetində əməkdaşlıq edir, İran xalqlarının ağır vəziyyətini aradan qaldırmaq üçün mübarizə yollarını göstərən siyasi məqalələr nəşr etdirir. Pişəvəri özünə daha geniş mübarizə meydanı axtarır. Buna görə 1919-cu ildə İran "Ədalət" Firqəsinin Bakıda açılmış "İttihad" mədrəsəsində müəllim işləyir. Bakıda inqilab rəhbərləri olan N.Nərimanov, Bəhram Ağazadə və başqaları ilə əlaqə yaradır. İran "Ədalət" Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin orqanı olan "Hürriyyət" qəzetinin redaktoru olur. Bu qəzetdə çürümüş şahlıq üsul-idarəsinin satqınlığını, imperialistlərin müstəmləkəçilik siyasətini kəskin tənqid edir və İran xalqlarını milli mübarizəyə çağırır. 1919-20-ci illərdə "Hürriyyət" qəzetinin redaktoru olmaqla bərabər İran "Ədalət" Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin xarici bölməsinin katibi seçilir. İranda inqilabi hərəkatın güclənməsi ilə əlaqədar 1920-ci ilin may ayında Pişəvəri İrana gedir, Gilan əyalətində baş vermiş Cənkəlilər hərəkatının başçısı Kiçik Xanla görüşür. İyun ayında Gilanda yaranmış inqilabi dövlətin xarici işlər naziri təyin olunur. Sonra İranda inqilabi qüvvələri birləşdirmək üçün İran Kommunist Firqəsinin yaranmasında, firqənin 1920-ci ilin iyun ayında Ənzəli şəhərində keçirilən I qurultayında Mərkəzi Komitənin üzvü və ideoloci işlər üzrə katib seçilir. 1921-ci ildə Pişəvəri İran Həmkarlar İttifaqının orqanı olan "Həqiqət" qəzetinin redaktoru olur. O, yorulmadan bütün varlığını irtica və imperializm əleyhinə mübarizəyə həsr edir. 1923-cü ilə qədər İranın bir çox şəhərlərində nəşr olunan qəzetlərə məqalələr yazır. 1922-ci ildə Tehranda polis təzyiqinin artması ilə əlaqədar "Həqiqət" qəzeti bağlanır. 1923-cü ilə qədər o, İsfahan şəhərində gizli fəaliyyət göstərir. Rza şahın iş başına gəlməsi ilə polis təqibləri güclənir, qəzet və curnalların çap edilməsi çətinləşir. Bü fəaliyyət ağır şəraitdə 9 il davam edir. 1930-cu ildə Pişəvəri həbs olunur və 11 il həbsdə qalır. Qəsri-Qacar adlanan zindanda bütün vəhşi işgəncələrə baxmayaraq Pişəvəri öz mübarizəsini davam etdirir. II dünya müharibəsinin başlanması Rza şah diktaturasının yıxılması ilə nəticələnir. Pişəvəri 1941-ci il sentyabr ayında həbsdən buraxılıb Tehrana gəlir. 1941-ci ildə İran Xalq partiyasının yaranmasında fəal iştirak edir, 1943-cü il may ayının 23-də nəşr etdiyi "acer" qəzetinin ilk nömrəsini İran ictimaiyyətinə təqdim edir. Pişəvəri redaktoru olduğu "Acer" qəzeti vasitəsilə Rza şahı, onunla birlikdə xalq kütlələrini vəhşicəsinə soyan və İranın müstəmləkəyə çevrilməsinə kömək edən irticanı ifşa edir. 1944-cü ildə Pişəvəri Azərbaycandan XIV Şura Məclisinə deputat seçilmiş olsa da İran irticası onun deputatlığını rədd edir. Pişəvəri İranda nəşr olunan 44 mütərəqqi qəzeti birləşdirib "Cəbheyi-azadi" (Azadlıq cəbhəsi) yaratmışdır. Bu qəzetlər vasitəsilə Pişəvəri İran xalqlarının irtica vəə imperializm əleyhinə mübarizəsinə, ölkənin inqilabi qüvvələrini birləşdirməyə çalışmışdır. Alman faşizminin məğlub olması ilə əlaqədar bütün dünyada inqilabi hərəkat güclənmiş, istiqlal və azadlıq uğrunda xalqların mübarizəsi artmışdı. Belə bir şəraitdə Azərbaycan xalqının mübarizəsinə rəhbərlik edə biləcək, Azərbaycanda bütün sinif və təbəqələri birləşdirə biləcək bir təşkilat - Azərbaycan Demokrat Firqəsi 1945-ci il sentyabr ayının 3-də yarandı. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin qarşısında duran xətti-hərəkət 12 Şəhrivər müraciətnaməsi adı ilə elan olundu. S.C.Pişəvəri Azərbaycanda yaranmış inqilabi şəraiti dərk edərək Azərbaycan Demokrat Firqəsini yaratmışdır. Pişəvərinin təşkilatçılıq fəaliyyəti, rəhbərlik istedadı və geniş dünyagörüşü sayəsində Azərbaycan Demokrat Firqəsi qısa müddət ərzində Azərbaycanın bütün zəhmətkeş təbəqələrini və milli qüvvələrini öz bayrağı altında birləşdirib tarixi xalq hərəkatını yarada bilmişdir. 1945-ci ilin oktyabr ayında keçirilən ADF-nin I qurultayı Pişəvərini Mərkəzi Komitənni sədri seçmişdir. ADF-nin orqanı olan "Azərbaycan" qəzeti vasitəsilə Azərbaycan xalqı qarşısında duran vəzifələr və 21 Azər hərəkatının hazırlanması taktikası Pişəvərinin rəhbərliyi altında həyata keçirilir. 1945-ci il dekabr ayının 12-də 21 Azər hərəkatının qələbəsi ilə əlaqədar fəaliyyətə başlamış Azərbaycan Milli Məclisinin qərarı ilə Pişəvəri Azərbaycan Milli Hökumətinin |
 BABH (Bütöv Azərbaycan Birlik Hərəkatı) Türk dünyasının və xüsusilə Bütöv Azərbaycanın inkişafi uğrunda bəzi xəbərlərin və informasiyaların işıqlandırılması üçün 12.22.2007 tarixində yaradılmışdır. Əlaqə vasitəsi: babharakati@gmail.com Ermənistanın, Fars şovinistinin, Rus imperiyasının, kürd terroristlərinin və kürd mafiyasının təcavüzü Azərbaycana davam edir.  
 
 |
